27 stycznia obchodzimy Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Największe skupiska ludności żydowskiej mieszkały na Kujawach Wschodnich, w tym aż 13 tys. osób we Włocławku. Zagładę przeżyli nieliczni. W 1939 r. na obszarze ówczesnego województwa pomorskiego mieszkało około 45 tys. Żydów, co stanowiło 2,3 proc. ogółu ludności. Proporcjonalnie największe skupiska żydowskie znajdowały się na Kujawach Wschodnich – w 1939 r. było to 25 tys. osób, czyli 7,1 proc. ludności oraz Ziemi Dobrzyńskiej, gdzie 9,8 tys. mieszkańców, a więc 4,7 proc. ogółu deklarowało wyznanie mojżeszowe. Na pozostałych terenach społeczność żydowska była stosunkowo nieliczna. Na Kujawach Zachodnich w 1939 r. żyło 2370 Żydów, którzy stanowili tam 0,7 proc. ludności.
- Ludność żydowska na terenach Kujaw i Pomorza żyła przeważnie w miastach, stąd zajmowała się głownie handlem i rzemiosłem – zaznacza dr Izabela Mazanowska z Delegatury Instytutu Pamięci Narodowej w Bydgoszczy.
Systematycznie rosła jej liczebność w największych ośrodkach miejskich takich jak Bydgoszcz czy Włocławek. W mniejszych miastach natomiast odsetek Żydów malał, np. w Piotrkowie Kujawskim z 82% w 1921 r. do 20% w 1935 r., w Ciechocinku odpowiednio z 31% do 13%. U progu II wojny światowej największe skupisko ludności żydowskiej było we Włocławku, gdzie liczyło 13 tys. osób. Od 2 do 2,5 tys. Żydów mieszkało w Lipnie, Rypinie i Bydgoszczy, a między 1 a 2 tys. – w Izbicy Kujawskiej, Kowalu i Aleksandrowie Kujawskim. Były też miejscowości, w których żyli pojedynczy Żydzi, np. w Koronowie w 1939 r. była tylko jedna osoba wyznania mojżeszowego. Po wybuchu wojny niemiecka polityka narodowościowa na ziemiach wcielonych do Rzeszy zmierzała do możliwie szybkiego usunięcia z nich ludności żydowskiej. Służyły temu wysiedlenia przeprowadzane planowo lub „na dziko” oraz towarzysząca im eksterminacja. Wysiedlenia miały miejsce od września/października 1939 r. do połowy 1940 r. oraz od lata 1941 r. aż do zagłady skupisk żydowskich wiosną 1942 r.
Do grudnia 1939 r. wysiedlono lub wymordowano niemal wszystkich Żydów z powiatów: inowrocławskiego, bydgoskiego, szubińskiego, mogileńskiego, lipnowskiego i rypińskiego.
- Eksterminacja ludności żydowskiej żyjącej na terenie przedwojennego województwa pomorskiego rozpoczęła się w pierwszych dniach września 1939 r. Żydzi stali się ofiarami zbrodni pomorskiej 1939 r. Ofiary kolejnych aresztowań rozstrzeliwano np. w Klamrach w powiecie chełmińskim, w lasach karnkowskich w powiecie lipnowskim i lasach skrwileńskich w powiecie rypińskim oraz wielu innych miejscach kaźni – mówi dr Izabela Mazanowska z bydgoskiego IPN.
Jednym z etapów eksterminacji Żydów było tworzenie gett. Na Kujawach Wschodnich powstały takie we Włocławku, a także Brześciu Kujawskim, Izbicy Kujawskiej, Służewie i Radziejowie Kujawskim. Grupy ludności żydowskiej, które przetrwały wysiedlenia w miastach regionu, od stycznia 1942 r. były stopniowo mordowane w Chełmnie nad Nerem. W transporcie z getta łódzkiego do tego obozu zagłady znalazło się m.in. 3000 Żydów z Włocławka. Efekty eksterminacji były porażające. We Włocławku jesienią 1940 r. liczba Żydów nie przekraczała 4000 osób. Ostatnich kilkunastu Żydów z Lipna i Rypina w lutym 1941 r. wywieziono do Tczewa. Masowym przesiedleniom i mordom towarzyszyła grabież mienia i niszczenie obiektów kultu religijnego. We Włocławku już w 24 września 1939 r. Niemcy podpalili dwie synagogi i dom modlitwy chasydów, oskarżając o to Żydów. W podobny sposób zniszczono synagogi w Lubieniu i Radziejowie. W listopadzie 1939 r. spalono synagogę w Izbicy Kujawskiej, wcześniej zmuszając rabina do samobójczego skoku z jej dachu. Jeszcze w 1939 r. synagogi i domy nauki („bet ha-midrasze”) zniszczono w Rypinie (27 września), Lipnie (koniec listopada), Inowrocławiu (14 września), Kruszwicy (przełom 1939/1940 r.) i Bydgoszczy (wrzesień-grudzień).
Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu został ustanowiony w 2005 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ dla uczczenia pamięci ofiar pochodzenia żydowskiego pomordowanych w czasie II wojny światowej przez Niemców. Datę wybrano nieprzypadkowo – 27 stycznia 1945 r. wojska sowieckie uwolniły więźniów niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, miejsca zagłady co najmniej miliona Żydów z Polski, Węgier, Francji, Czechosłowacji, Grecji i innych krajów oraz około 120 tys. więźniów innych narodowości – Polaków, Romów, jeńców sowieckich, a także wielu innych.
Opracował Jarosław Jakubowski
Na podstawie: Tomasz Kawski, Żydzi kujawsko-dobrzyńscy w latach 1918-1950, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2006; Tomasz Kawski, Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918-1942, Wydawnictwo Naukowe Grado, Toruń 2012; Historia Pomorza tom V (1918-1939) Województwo pomorskie i Wolne Miasto Gdańsk. Część 2. Polityka i kultura, red. Szczepan Wierzchosławski, Przemysław Olstowski, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń 2018
Liczebność Żydów (wraz z udziałem procentowym w populacji) w miastach Kujaw i Pomorza u progu II wojny światowej
Aleksandrów Kujawski 1011 (10,6%)
Brześć Kujawski 630 (8%)
Bydgoszcz 2057 (1,4%)
Chodecz 400 (21%)
Ciechocinek 732 (15%)
Dobrzyń nad Drwęcą (obecnie część Golubia-Dobrzynia) 2200 (41%)
Dobrzyń nad Wisłą 800 (29%)
Inowrocław ok. 180 (0,5%)
Izbica Kujawska 1525 (42%)
Kikół 200 (15%)
Kowal 1400 (30%)
Kruszwica 21 (0,4%)
Lipno 2300-2500 (20%)
Lubicz (obecnie Lubicz Dolny i Lubicz Górny) ok. 400 (33%)
Lubień (obecnie Lubień Kujawski) 700 (30,4%)
Lubraniec 789 (30%)
Pakość 28 (0,6%)
Piotrków Kujawski 647 (17%)
Radziejów Kujawski (obecnie Radziejów) 649 (13,5%)
Rypin 2200 (24%)
Włocławek 13000 (19%)
Dane na podstawie: Tomasz Kawski, Żydzi kujawsko-dobrzyńscy w latach 1918-1950, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2006
Napisz komentarz
Komentarze